English | Deutsch
Zdjęcie pochodzi z blogu warszawa78.blox.pl

Publicystyka

Kwestia roszczeń a podłączenie centralnego ogrzewania

January 17, 2022 - 7:51 pm

W dniu 11 stycznia b.r. odbyło się spotkanie Branżowej Komisji Dialogu Społecznego, które dotyczyło kwestii podłączenia centralnego ogrzewania do budynków z tzw. “roszczeniami” – szczególnie w kontekście dzielnicy Praga-Północ. W spotkaniu uczestniczyły m.in. przedstawicielki Komitetu Obrony Praw Lokatorów, oraz ze strony Miasta, pani Bożena Salich, dyrektor praskiego Zakładu Gospodarowania Nieruchomościami, oraz pan Wojciech Latocha, dyrektor Biura Spraw Dekretowych.

Uczestnicząc w tym spotkaniu, miałyśmy nadzieję uzyskać odpowiedzi na liczne pytania, które stawiają nam mieszkańcy dzielnicy, w tym:

  • Czy roszczenia do kamienic zostały wreszcie umorzone w wyniku nowelizacji Kodeksu Postępowania Administracyjnego?
  • Czy mogą wreszcie się rozpocząć remonty praskich kamienic dotąd zaniedbywanych pod pretekstem tzw. “roszczeń”, w szczególności w zakresie podłączenia do sieci centralnego ogrzewania?

Każdy rok bez centralnego ogrzewania oznacza dla mieszkańców ogromne wydatki na ogrzewanie energią elektryczną, w sytuacji, gdy nie wolno już używać tzw. “kopciuchów” ze względu na zanieczyszczenie powietrza i katastrofalny stan przewodów kominowych. W sezonie zimowym oznacza to dla każdego gospodarstwa domowego wydatki rzędu 3-4 tys. złotych – niekiedy nawet więcej (i to przy rezygnacji z ogrzewania niektórych pomieszczeń!). Nic więc dziwnego, że mieszkańcy mają dość ciągłej niepewności, w której są pozostawieni.

Niestety, urzędnicy nie byli w stanie rozwiać tych watpliwości. Nie otrzymaliśmy listy budynków uwolnionych od roszczeń, które zostaną przyłączone do sieci centralnego ogrzewania. Od pani Bożeny Salich dowiedzieliśmy się, że podłączanych ma być średnio 18 budynków rocznie (na rok 2022 planowane jest podłączenie 17 budynków), ale również, że 70 budynków z roszczeniami nie zostanie podłączonych w ogóle. Nie wiemy, które to budynki i dlaczego ma tak się stać.

Z kolei pan Wojciech Latocha poinformował nas, że istnieją znaczne rozbieżności w sposobie traktowania “umorzenia roszczeń”, zależnie od tego czy Ministerstwo Rozwoju Pracy i Technologii zaświadczyło pisemnie o umorzeniu postępowań o unieważnienie decyzji nacjonalizacyjnych na podstawie Dekretu Bieruta, czy też umorzenie wynika z decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Jak powiedział dyrektor Biura Spraw Dekretowych:

Jeśli jest zaświadczenie, to sprawa się kończy. W mojej ocenie wydanie zaświadczenia jest szybszą ścieżką, gdyż w tym przypadku nie ma możliwości skarżenia tej decyzji. Sytuacja osób zamieszkujących daną nieruchomość jest szybciej czystsza. Nie toczy się postępowanie nieważnościowe, czyli w obrocie prawnym jest dawna decyzja Prezydium, która odmówiła dawnym właścicielom ustanowienia prawa własności czasowej.

Jednak, jak informuje Dziennik Gazeta Prawna, spadkobiercy skarżą Ministerstwo do sądów administracyjnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, że pismo nie jest prawidłową formą umorzenia i zobowiązał resort rozwoju do wydania formalnej decyzji. Tak więc wszędzie tam, gdzie sprawa wróci do sądu, urzędnicy będą znów mieli pretekst do odmowy dbania o miejskie nieruchomości.

Skomentuj Kwestia roszczeń a podłączenie centralnego ogrzewania

Lokatorski rok 2021

December 29, 2021 - 3:16 am

Tradycyjnie już, przedstawiamy najważniejsze z punktu widzenia lokatorów wydarzenia mijającego roku.

Dzikie eksmisje

Kolejny rok trwania pandemii obfitował w niezliczone nielegalne działania właścicieli nieruchomości, mające na celu zmuszenie najemców do opuszczenia lokalu. Sprawy tego typu były nam zgłaszane z całego kraju. W dziesiątkach przypadków Komitet Obrony Praw Lokatorów był w stanie powstrzymać właścicieli i uniemożliwić im nielegalne działania. Doradzaliśmy lokatorom od strony prawnej, jak i uczestniczyliśmy w blokadach eksmisji i dokumentowaliśmy zdarzenia na terenie całego kraju.

Zachowanie policji i znajomość prawa u funkcjonariuszy pozostawała na katastrofalnym poziomie i sytuacja prawie za każdym razem wymagała eskalacji.

Co szczególnie skandaliczne, dzikich eksmisji próbowali też dokonywać urzędnicy miejskich Zakładów Gospodarowania Nieruchomościami. Działo się tak wtedy, gdy zdesperowani lokatorzy zajmowali pustostany, których Dzielnice nie chciały remontować i udostępniać mieszkańcom. W takich sprawach dopilnowaliśmy tego, by ZGNy postępowały zgodnie z literą prawa.

Walka o dostępny zasób mieszkaniowy

Rok 2021 był kolejnym rokiem pogłębiającego się kryzysu w mieszkalnictwie komunalnym i socjalnym, czego dowodem była wciąż spadająca liczba lokali będących w dyspozycji dzielnic, nieudolne plany budownictwa i strategia stopniowego wygaszania najbardziej dostępnego cenowo zasobu mieszkaniowego.

W kwietniu 2021 r. Rada Warszawy przyjęła Wieloletni Plan Gospodarowania Mieszkaniowym Zasobem m.st. Warszawy.  Dane udostępnione przez miejskie Biuro Polityki Lokalowej pozwoliły nam ocenić efekty poprzedniego planu, przyjętego w 2017 roku, jako klęskę, a składane wówczas obietnice Miasta, jako fałszywe. Okazało się, że Miasto nie planuje wcale zrealizować Programu Mieszkania 2030, uchwalonego w 2017 roku. Niestety, wbrew protestom organizacji lokatorskich, destrukcyjny plan został uchwalony, co będzie skutkować w przyszłości jeszcze dłuższymi kolejkami oczekiwania na lokale i jeszcze większymi trudnościami w spełnianiu kryteriów najmu.

Kryteria uprawniające do otrzymania pomocy mieszkaniowej były, tak jak w poprzednich latach, przedmiotem rozmów z urzędnikami z Biura Polityki Lokalowej, w których Komitet Obrony Praw Lokatorów brał aktywny udział. W dniu 10 czerwca 2021 r. Rada Warszawy przegłosowała zmiany w uchwale w sprawie zasad wynajmowania lokali wchodzących w skład mieszkaniowego zasobu miasta stołecznego Warszawy.

Dotychczasowe kryterium metrażowe wynosiło 7 m2 na pierwszą osobę i 6 m2 na każdą kolejną. Uchwała podwyższyła to kryterium, ustalając kryterium na poziomie 10 m2 dla jednej osoby i 14 m2 dla dwóch osob. Dla każdej kolejnej nadal obowiązuje 6 m2.

Te zmiany są oczywiście nadal niewystarczające i nierealistyczne, ale znamy wielu lokatorów, którzy byli dotąd blokowani przez przekroczenie kryterium metrażowego nawet o niecały metr i nie mogli otrzymać pomocy, pomimo że nie było ich stać na lokal wynajmowany na wolnym rynku. Zmiany pozwolą im otrzymać mieszkanie od Miasta.

Innym  efektem presji na miejskie urzędy było rozpoczęcie zbierania informacji, jaka liczba wniosków o lokal została potraktowana odmownie, w tym jaka liczba z powodu przekroczenia kryterium metrażowego, oraz jaka liczba została potraktowana odmownie z powodu przekroczenia kryterium metrażowego, gdy kryterium dochodowe było spełnione. W wyniku presji organizacji lokatorskich, Biuro Polityki Lokalowej zaczęło zbierać te dane.

W tym roku niektóre miasta zaczęły już przeprowadzać weryfikację dochodów w oparciu o kryteria dochodowe, co może wiązać się z podwyżkami czynszów. Dlatego ważne jest, by walczyć o urealnienie także tych kryteriów, co będziemy robić w nadchodzącym roku.

Reprywatyzacja

We wrześniu 2021 r. weszła w życie Nowelizacja Kodeksu Postępowania Administracyjnego. Najważniejszą częścią nowelizacji jest umorzenie postępowań administracyjnych, które były wszczęte 30 lat po ogłoszeniu decyzji urzędniczych i które są nadal niezakończone. To właśnie ciągłe trwanie tych postępowań sprawiało, że kamienice należące do zasobu miejskiego były tak straszliwie zaniedbane, gdyż władze Warszawy odmawiały dokonywania remontów, dopóki zwroty były teoretycznie możliwe. Senatorowie próbowali unieszkodliwić nowelizację w interesie spadkobierców (mniej lub bardziej prawdziwych).

Przez pewien moment wydawało się, że międzynarodowa afera związana z nowelizacją uniemożliwi jej podpisanie przez Prezydenta.
Udało się jednak utrzymać pierwotne zapisy, m.in. dzięki protestom, które organizowaliśmy. Publikowaliśmy w tej sprawie analizy na użytek zagranicznej opinii publicznej.

Choć zmiany prawne powinny teoretycznie zamknąć dyskusje na temat możliwości dokonywania remontów w kamienicach uwolnionych od roszczeń, Ratusz kolejny raz pokazał, że nic sobie nie robi z przepisów prawa, gdy te są korzystne dla lokatorów. Nadal więc w kamienicach z wygaszonymi roszczeniami nie dokonuje się remontów i nie podłącza się ich do miejskiej sieci centralnego ogrzewania. Temat ten będzie przedmiotem protestów, które będziemy organizować w nadchodzącym roku. Dziesiątki nieruchomości na Pradze-Północ i w innych dzielnicach są w takiej sytuacji.

Podsumowanie

Jak widać, pomimo wymuszania ciągłych zmian zarówno na poziomie przepisów Rady Warszawy, jak i ustaw sejmowych, poprawa sytuacji lokatorów następuje zbyt wolno, a wielu z nich nadal nie może liczyć na pomoc urzędników i policji. Nadal wsrod polityków pokutuje mentalność z głębokich lat 90tych i związane z nią przekonanie, że publiczny zasób mieszkaniowy jest czymś, co trzeba wygasić. Walka z tym szkodliwym społecznie światopoglądem i jego konsekwencjami wypełni nam zapewne nadchodzący rok. Nadal świadczymy pomoc dla lokatorów na cotygodniowych dyżurach, udzielając porad setkom osób w potrzebie.

Skomentuj Lokatorski rok 2021

Raport NIK o zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych

August 22, 2021 - 6:14 pm

W dniu 6 sierpnia 2020 r. Najwysza Izba Kontroli opublikowała dokument zatytułowany “Działania Administracji Publicznej na rzecz Zaspokajania Potrzeb Mieszkaniowych Gospodarstw Domowych o Niskich Dochodach”.

Obraz, który się rysuje po przeczytaniu raportu nie jest różowy, co oczywiście nie zaskakuje nikogo, kto ma do czynienia z gospodarką lokalową w gminach i kto próbował uzyskać lokal w najmie socjalnym lub komunalnym.

I tak w raporcie czytamy:

Podejmowane przez organy administracji publicznej działania na rzecz zaspokajania potrzeb mieszkaniowych gospodarstw domowych o niskich dochodach nie były skuteczne.

Gminy, pomimo realizowanych działań nie doprowadziły do poprawy sytuacji osób oczekujących na mieszkania komunalne. W 11 kontrolowanych gminach, liczba gospodarstw domowych oczekujących na mieszkanie od gminy wzrosła o 30% a czas oczekiwania na lokal wynosił nawet 17 lat.

Dalej czytamy też:

Liczba gmin, w których na koniec roku pozostawały niezrealizowane wnioski o najem mieszkania komunalnego wzrosła z 427 w 2016 r. do 451 w 2018 r., tj. potrzeby mieszkaniowe gospodarstw domowych o niskich dochodach pozostawały niezrealizowane w ponad 73% gmin.

Liczba gmin, gdzie nie zrealizowano wniosków (zwłaszcza dotyczących zamiany lokali) jest przytłaczająca.

Choć raport słusznie wskazuje na klęskę polityki mieszkaniowej w kraju, nie da się nie zauważyć licznych mielizn w zawartym w nim wnioskowaniu. Twórcy raportu nie wychodzą poza horyzonty myślowe resortu Infrastruktury i Budownictwa, obracając sie w zaklętym kręgu przekonania, że mieszkalnictwo komunalne musi “zarabiać na siebie” a nie stanowi gwarantowaną konstytucyjnie pomoc dla mieszkańców gmin. Poszukując sposobów rozwiązania problemu głodu mieszkaniowego nie znajdują innych rozwiązań, niż twórcy nowelizacji Ustawy o ochronie praw lokatorów z 2019 r., która wprowadziła możliwość podwyższania czynszów i wcześniejszego wypowiadania umów najmu. Zabrakło refleksji, że jedynym sposobem rozwiązania kwestii braku mieszkań jest… ich budowanie.

Pełną treść raportu można przeczytać tutaj: https://www.nik.gov.pl/kontrole/P/19/033/

1 komentarz na temat Raport NIK o zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych

Zaprotestuj przeciw poprawkom Senatu do KPA!

August 8, 2021 - 4:57 pm

Dlaczego protestujemy? Dlaczego jest ważne, by Sajm odrzucił poprawki Senatu do nowelizacji Kodeksu Postępowania Administracyjnego? Poniżej wyjaśniamy, o co chodzi.

W środę 11 sierpnia o godz. 12:00 będziemy protestować pod Sejmem.

Wydarzenie na Facebooku: https://www.facebook.com/events/861476227908408

Domagamy się odrzucenia poprawek, które Senat wprowadził do szeroko dyskutowanej nowelizacji Kodeksu Postępowania Administracyjnego. Ten ważny projekt ma zakończyć możliwość reprywatyzacji nieruchomości, jednak poprawki Senatu mogą pozbawić go zębów.

O projekcie Ustawy pisaliśmy już tu: https://lokatorzy.info.pl/nowelizacja-kpa-czy-senat-pozbawi-ja-zebow/

W pierwotnym brzmieniu nowelizacji znajdował się następujący zapis:

Postępowania administracyjne w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji lub postanowienia, wszczęte po upływie trzydziestu lat od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji lub postanowienia i niezakończone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy ostateczną decyzją lub postanowieniem, umarza się z mocy prawa.

Zapis ten oznaczał umorzenie z mocy prawa postępowań zwrotowych w Warszawie, wszczętych na podstawie Dekretu Bieruta (rozpoczętych przez złożenie przez właścicieli nieruchomości lub ich spadkobierców, w latach 40-tych, tzw. wniosków dekretowych). Dla lokatorów oznaczałoby to definitywne uwolnienie od koszmaru roszczeń, który powodował w przeszłości przekazywanie mieszkań wraz z lokatorami w ręce rekinów nieruchomości, co kończyło się najczęściej orgią bezprawnych działań nowych właścicieli, a przynajmniej horrendalnymi podwyżkami czynszów. Ciągłe trwanie postępowań zwrotowych sprawia, że kamienice należące do zasobu miejskiego są straszliwie zaniedbane, gdyż władze Warszawy odmawiają dokonywania remontów, dopóki zwroty są teoretycznie możliwe.

Co uchwalił Senat? Zapis zacytowany powyżej uzyskał nowe brzmienie:

Jeżeli postępowanie administracyjne […] zostało wszczęte po upływie trzydziestu lat od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji lub postanowienia i zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 156 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 1 [czyli np. gdy decyzja została podjęta z naruszeniem prawa – przyp. KOPL], w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, organ administracji publicznej stwierdza wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa oraz wskazuje okoliczności, z powodu których nie stwierdził nieważności decyzji lub postanowienia.

Gęsty żargon prawniczy utrudnia zrozumienie tego akapitu. Wyjaśnijmy więc, co oznacza on w praktyce. Dzieją się tu dwie rzeczy:

  • Po pierwsze, tylko część postępowań, o których była mowa w pierwotnym projekcie Ustawy będzie mogła zostać umorzona. Umorzone mogą być tylko te, w których wystąpiło naruszenie przepisów prawa lub zawierały inne wady powodujące ich nieważność. Te reprywatyzacje, w których nie doszło do nadużyć ze strony urzędników będą mogły nadal być kontynuowane, a miecz Damoklesa wiszący nad lokatorami nie zostanie w ich przypadku usunięty.
  • Po drugie i co bardziej istotne, wedle poprawki Senatu “organ administracji publicznej stwierdza wydanie zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa” – ale nie wiadomo w jakim terminie. Brak określonych terminów działania oznacza, że postępowania mogą toczyć się jeszcze w nieskończoność. Brak umorzenia postępowań reprywatyzacyjnych z mocy prawa oznacza także, że prawnicy Ratusza będą mieć wolną rękę w interpretowaniu przepisów na korzyść mafii reprywatyzacyjnej, tak jak to robili do tej pory.

Dlatego jest tak ważne, by zatruty owoc poprawek autorstwa senatora Marka Borowskiego został odrzucony przez Sejm!

Przyjdź na protest pod Sejmem na ul. Wiejskiej 4/6/8 w środę 11 sierpnia o godz. 12:00!

Skomentuj Zaprotestuj przeciw poprawkom Senatu do KPA!

Nowelizacja KPA – czy Senat pozbawi ją zębów?

July 19, 2021 - 9:28 pm

Na najbliższym posiedzeniu plenarnym Senatu, planowanym na 21-23 lipca, rozpatrywana będzie nowelizacja Kodeksu Postępowania Administracyjnego, która ma szanse zakończyć postępowania reprywatyzacyjne.

Najważniejszą częścią projektu jest umorzenie postępowań administracyjnych, które były wszczęte 30 lat po ogłoszeniu decyzji urzędniczych i które są nadal niezakończone. Dla lokatorów warszawskich kamienic oznacza to postępowania zwrotowe, które nadal wiszą nad ich głowami jak Miecz Damoklesa. To właśnie ciągłe trwanie tych postępowań sprawia, że kamienice należące do zasobu miejskiego są tak straszliwie zaniedbane, gdyż władze Warszawy odmawiają dokonywania remontów, dopóki zwroty są teoretycznie możliwe.

Co prawda, od czasu powołania Komisji Weryfikacyjnej, warszawski Ratusz nie odważył się przeprowadzać żadnych zwrotów kamienic, a po wejściu w życie Ustawy dotyczącej reprywatyzacji w 2020 r. nie ma nawet możliwości prawnej dokonywać zwrotu kamienic zamieszkałych przez lokatorów. Jednak dzieje się to, na co zwracaliśmy uwagę już w 2020 r. – Ratusz prowadzi politykę wygaszania kamienic komunalnych przez stopniowe wysiedlanie lokatorów pod pozorem pogarszających się warunków technicznych budynków. A warunki są coraz gorsze, bo Miasto nie chce remontować tych budynków ze względu na wiszące nad nimi roszczenia. Kółko się zamyka, a dostępny zasób mieszkaniowy wciąż się kurczy.

Pozostałe zapisy nowelizacji Kodeksu Postępowania Administracyjnego dotyczą 10-letnich terminów, po upływie których nie będzie możliwe wzruszanie decyzji, nawet jeśli zostały podjęte z naruszeniem prawa. To dotyczyć będzie rzecz jasna także decyzji zwrotowych podjętych za czasów Hanny Gronkiewicz-Waltz w ramach procederu powszechnie określanego jako “dzika reprywatyzacja”. Dla lokatorów, droga do uzyskiwania odszkodowań za te bezprawne zwroty była i tak zamknięta aż do czasu powstania Komisji Weryfikacyjnej – sądy nie chciały widzieć w lokatorach strony postępowania, choć tracili oni mieszkania w wyniku decyzji urzędników. Nowelizacja KPA nie ma wpływu na działania Komisji, które nie są ograniczone przez ten termin (więcej informacji w naszej analizie prawnej na końcu tego artykułu).

Według informacji pojawiających się w prasie, senatorowie Koalicji Obywatelskiej będą próbowali uczynić z nowelizacji twór bezzębny – tzn. pozbawić ją przepisów, które mają rzeczywiste znaczenie, dotyczących umorzenia postępowań wszczętych po 30 latach od podjęcia decyzji odmowy przekazania kamienic w ręce prywatnych właścicieli. Przyjęcie takich poprawek uczyniłoby z nowelizacji twór zupełnie bezużyteczny. Pozostałe bowiem zapisy nie mają tak naprawdę wpływu na sytuację lokatorów.

Jak można się było spodziewać, nowelizacja jest okazją dla licznych nacjonalistów i szowinistów w Polsce i zagranicą do wzbudzania resentymentów i próby ugrania punktów politycznych na waśniach i uprzedzeniach narodowych. Z tego powodu wyjmuje się jak z kapelusza kwestię tzw. “mienia bezpadkowego”, która nie ma absolutnie nic wspólnego z obecną nowelizacją. Nowe prawo nie byłoby też żadną przeszkodą na drodze do uzyskiwania odszkodowań na drodze cywilnej za znacjonalizowane mienie.

Poniżej, prezentujemy dokładną opinię prawną Komitetu Obrony Praw Lokatorów dotyczącą nowelizacji Kodeksu Postępowania Administracyjnego, która została przesłana do Senatorów RP.

Skomentuj Nowelizacja KPA - czy Senat pozbawi ją zębów?

Haniebne zarządzenie 1777/2008

June 9, 2021 - 9:37 am

W dniu 23 czerwca 2008 r. prezydent Warszawy, Hanna Gronkiewicz-Waltz wydała brzemienne w skutkach zarządzenie nr. 1777/2008. Na mocy tego zarządzenia dzika reprywatyzacja warszawskich kamienic nabrała rozpędu.

Zarządzenie nie zakładało nawet, że należy poczekać na zakończenie postępowań sądowych, żeby stwierdzić czy osoby podające się za “prawowitych spadkobierców” są rzeczywistymi spadkobiercami i czy nie są czasem kuratorami osób zmarłych.

Przekazywanie budynków w administrację oznaczało faktyczne oddanie lokatorów na pastwę prywatnych osób, które często z prawdziwymi spadkobiercami nie miały nic wspólnego. Jednak umożliwienie im przez Miasto administrowania budynkiem, przekazanie osobistej dokumentacji lokatorów, umożliwienie im pobierania i nieograniczonego podwyższania czynszów, doprowadziło do faktów dokonanych, które trwale odcisnęły swoje piętno na życiu lokatorów.

W wyniku wybuchu afery reprywatyzacyjnej, Hanna Gronkiewicz-Waltz wycofała zarządzenie 1777/2008 zarządzeniem uchylającym z dnia 1 września 2016 r. Jednak skutki rozdawnictwa mienia komunalnego prywatnym właścicielom nie zostały cofnięte. Nadal pozostają oni administratorami przejętych w ten sposób budynków, choć nie ma ku temu żadnej podstawy prawnej, a Miasto nie kwapi się, żeby odwrócić skutki swoich błędów.

Poniżej film z historią lokatorów z ul. Marymonckiej 49, którzy są właśnie w takiej sytuacji.

Skomentuj Haniebne zarządzenie 1777/2008

Grupa senatorów chce uderzyć w organizacje lokatorskie

May 16, 2021 - 4:46 pm

Czyli koń trojański pod pretekstem „pomocy lokatorom”.

Grupa senatorów powiązanych z Platformą Obywatelską złożyła inicjatywę ustawodawczą dotyczącą organizacji lokatorskich. Wiele organizacji lokatorskich, w tym Komitet Obrony Praw Lokatorów i Warszawskie Stowarzyszenie Lokatorów im. Jolanty Brzeskiej wysłało już negatywną opinię dotyczącą tego projektu. W prasie jednak już pojawiły się wprowadzające w błąd próby przedstawienia projektu ustawy jako czegoś pozytywnego dla lokatorów.

Na końcu tego artykułu link do opinii organizacji lokatorskich.

Przede wszystkim, projekt zakłada faktyczne ograniczenie praw organizacji lokatorskich w porównaniu z dzisiejszym stanem prawnym i wprowadza nieuzasadnioną dyskryminację tego typu organizacji, ograniczając prawa do swobodnego stowarzyszania się. W obecnym stanie prawnym, dowolna grupa lokatorów może się zrzeszyć w stowarzyszeniu, które będzie działać w imieniu jego członków, także w sądzie. Proponowana ustawa ograniczałaby swobodę stowarzyszania się na wiele sposobów. Pierwszym ograniczeniem byłoby umożliwienie zrzeszania się tylko lokatorom z jednej kamienicy lub wynajmujących mieszkania od jednego właściciela nieruchomości. Choć nie ma nic złego w tym, że lokatorzy niekiedy wybierają taki sposób organizacji (do czego i tak mają prawo), istnieją też organizacje, które patrzą szerzej na obronę praw lokatorów i są zorganizowane na poziomie miejskim, regionalnym lub krajowym. Setki najemców, którzy nie są w stanie zorganizować się w ramach swojego budynku, albo tacy którzy mają do czynienia ze współwłasnością wielu różnych właścicieli, korzystają z pomocy organizacji, które mają szerszy zakres działania. To, co proponuje projekt ustawy służyłoby tylko do tego, by ograniczyć możliwości działania organizacji lokatorskich. W projekcie czytamy m.in. takie ograniczenia:

Uprawnienie do założenia stowarzyszenia lokatorów powstaje jeżeli członkami stowarzyszenia przy jego założeniu są lokatorzy co najmniej 3 lokali mieszkalnych w nieruchomości i nie mniej niż 1/3 z liczby wszystkich lokali mieszkalnych w nieruchomości.

Inne ograniczenia proponowane przez projekt ustawy dotyczą sposobu finansowania. Nowe prawo zakazywałoby takim organizacjom otrzymywanie grantów lub prowadzenie działalności gospodarczej. Komitet Obrony Praw Lokatorów jest organizacją w 100% finansowaną z darowizn i choć nie otrzymujemy żadnych grantów, by zachować niezależność, uważamy że proponowane zasady wprowadzałyby nieuzasadnioną dyskryminację. Inne rodzaje organizacji pozarządowych mogą otrzymywać granty, więc jakie jest uzasadnienie, by środków nie mogły otrzymywać akurat organizacje lokatorskie? Działalność gospodarcza może być źródłem dochodu i choć KOPL jej nie prowadzi, nie widzimy w tym nic złego – np. w sprzedaży koszulek lub książek na utrzymanie organizacji.

Jednocześnie senatorowie chcieliby wprowadzić instytucję „rzeczników lokatorów i spółdzielców” opłacaną z publicznych środków. Patrząc jednak na historię działań samorzadów mających zapewnić „pomoc” lokatorom, jest dość wątpliwe, by ta instytucja okazała się zbyt pomocna. Z naszych doświadczeń wynika, że większość osób korzystających z usług dostarczanych przez samorządy nie otrzymała realnego wsparcia i była zmuszona zwrócić się po pomoc do organizacji lokatorskich.

Pomysłodawcy projektu mają czelność twierdzić, że proponowane zapisy mogą w jakiś sposób powstrzymać czyścicieli kamienic. Ale przyjrzyjmy się faktom. Pewien czas temu, rząd ogłosił „koniec czyszczenia kamienic i nękania lokatorów”. Po latach widać jednak, że ustawa o nękaniu lokatorów jest martwa i niemal całkowicie bezskuteczna. Nękanie lokatorów odbywa się w najlepsze i liczbę czyścicieli skazanych za nękanie lokatorów można policzyć na palcach jednej ręki. Dlaczego tak się stało? Mówiliśmy o tym już wtedy, gdy to prawo było wprowadzane. Ustawa nie oferuje absolutnie żadnej formy natychmiastowej pomocy dla lokatorów. Jeśli ktoś jest nękany, ma pisać do Prokuratury, gdzie w 99% przypadków postępowanie zostanie umorzone. To powoduje, że to prawo jest fikcją, na co wskazywaliśmy dziesiątki razy przy pomocy licznych przykładów od czasu wprowadzenia w życie ustawy o nękaniu lokatorów.

Senatorowie dążą do ograniczenia uprawnień organizacji lokatorskich i nie mają najmniejszego zamiaru rozwiązać problemów nękających lokatorów. Nie chcą też powstrzymać reprywatyzacji (głównego pola działania czyścicieli), dzikich eksmisji, czy wprowadzić regulacji lepiej chroniących najemców na prywatnym rynku.

Proponowana ustawa służyłaby w praktyce tylko temu, by uniemożliwić wielu najemcom z prywatnego rynku tworzenie organizacji chroniących ich prawa (zważywszy, że większość właścicieli na prywatnym rynku wynajmuje tylko jedno mieszkanie, więc prawo ograniczające tworzenie stowarzyszeń do grona lokatorów wynajmujących od jednego tylko właściciela wyklucza możliwość stowarzyszania się takich najemców).

Projekt zawiera też elementy bardzo klasistowskie. Promuje się go jako coś, co umożliwi lokatorom pierwokup mieszkań (choć to prawo już istnieje – inna rzecz, że jest rutynowo ignorowane). Z pewnością będą lokatorzy, których uwiedzie brzmienie takiej obietnicy, ale wielu lokatorów kamienic reprywatyzowanych otrzymywało już takie oferty – tylko nie było ich stać na rynkowe stawki wykupu mieszkań przyznanych im wcześniej jako zakładowe lub komunalne. Zamiast pomagać lokatorom, tego typu propozycje mogą trafiać do nielicznych dysponujących kapitałem, co tylko zachęci do sytuacji korupcjogennych – zakładania fikcyjnych stowarzyszeń lokatorskich przez deweloperów, do nasilenia spekulacji i działań lichwiarzy. W każdym przypadku doprowadzi to tylko do nasilenia prywatyzacji publicznych zasobów mieszkaniowych.

Lokatorzy potrzebują poprawy swojej sytuacji prawnej, ale ten projekt nie odpowiada na te oczekiwania. Potrzebna jest ustawa reprywatyzacyjna, potrzebne są procedury powstrzymujące w czasie rzeczywistym nękanie lokatorów i dzikie eksmisje. Mimo, że politycy otrzymali na tacy propozycje takich rozwiązań, wolą wracać do swoich fantazyjnych rozwiązań, które wyglądają dobrze tylko w artykułach prasowych.

Kolejnym faktem prasowym jest rzekome zwiększenie prawa do pozwów zbiorowych. To bardzo wątpliwe. Obecnie Sąd może połączyć sprawy wielu lokatorów z jednej kamienicy i czasem tak robi, ale ustawa o sporach zbiorowych jest wadliwa. Jednak nie widać, by ustawodawca spieszył się z naprawieniem tej ustawy, tak by składanie sporów zbiorowych było łatwiejsze nie tylko dla lokatorów, ale też dla pracowników, konsumentów itd.

Aby przeczytać projekt senacki kliknij tu.

1 komentarz na temat Grupa senatorów chce uderzyć w organizacje lokatorskie

Klęska Programu Mieszkaniowego Warszawa 2030

April 9, 2021 - 12:06 pm

W ciągu nadchodzących 2 tygodni, Rada Warszawy musi przyjąć nowy Wieloletni Plan Gospodarowania Mieszkaniowym Zasobem m.st. Warszawy. Projekt planu, przesłany do Komitetu Obrony Praw Lokatorów pod koniec marca, pozwola nam ocenić efekty poprzedniego planu, przyjętego w 2017 roku, jako klęskę, a składane wówczas obietnice Miasta, jako fałszywe.

Z przedstawionych przez Biuro Polityki Lokalowej m.st. Warszawy dokumentów wynika, że Miasto nie planuje zrealizować Programu Mieszkania 2030, uchwalonego w 2017 roku.

Poniżej prezentujemy szczegółową analizę dokumentu, który wejdzie pod obrady Rady Warszawy w dniu 15 kwietnia 2021 r.

Skomentuj Klęska Programu Mieszkaniowego Warszawa 2030

Podsumowanie lokatorskiego roku 2020

January 17, 2021 - 3:31 pm

Jak co roku, Komitet Obrony Praw Lokatorów stara się dokonać podsumowania wszystkiego, co miało miejsce w minionych 12 miesiącach z punktu widzenia praw lokatorów zamieszkujących w Warszawie. Rok 2020 był pod tym względem zupełnie wyjątkowy. Wypełniły go wydarzenia dramatyczne, ale też przełomowe.

Zakaz zwrotów kamienic z lokatorami i wypłata odszkodowań

Najbardziej doniosłym wydarzeniem minionego roku było wejście w życie Ustawy dotyczącej reprywatycji. Ustawa ta, choć nie spełniła wszystkich oczekiwań dotyczących dużej Ustawy Reprywatyzacyjnej, wprowadziła dwie doniosłe zmiany: zakaz zwrotu kamienic zamieszkałych przez lokatorów (czemu towarzyszył wściekły lament lobby dekretowców), oraz przejęcie przez Skarb Państwa zobowiązań wypłaty odszkodowań i zadośćuczynień dla tych lokatorów poszkodowanych przez proceder dzikiej reprywatyzacji, którzy otrzymali decyzję Komisji Weryfikacyjnej. (Zdajemy sobie jednak sprawę, że wielu ludzi poszkodowanych przez dziką reprywatyzację nie otrzymało takich decyzji i odszkodowań.)

Krok ten był konieczny ze względu na kunktatorstwo warszawskiego Ratusza, który pod rozmaitymi pretekstami odmawiał wypłaty odszkodowań orzeczonych przez Komisję Weryfikacyjną i narażał lokatorów na dodatkowy stres i koszty sądowe zaskarżając decyzje Komisji. W ciągu ostatnich miesięcy przelewy faktycznie zaczęły trafiać na konta lokatorów, co z pewnością stanowi symboliczne domknięcie pewnego niezwykle bolesnego okresu w ich życiu. Ustawa była zwieńczeniem długiej lokatorskiej kampanii protestów i nacisków, w czasie której organizowaliśmy się na ulicach i uczestniczyliśmy w komisjach sejmowych, by nie doszło do rozwodnienia najważniejszych dla lokatorów zmian i by nie dopuścić do zwycięstwa lobby reprywatyzacyjnego. Zakaz zwrotu zamieszkałych kamienic nie jest idealny i nadal zawiera luki umożliwiające np. zwrot budynków opróżnionych ze względu na zły stan techniczny (jak wiadomo, Miasto nie kwapi się z remontami zasobów komunalnych i socjalnych). Mimo to, zwroty nieruchomości z tzw. “wkładką mięsna” zostały odesłane do lamusa historii. Szkoda tylko, że tak późno. Jest to jednak niewątpliwie najważniejsze lokatorskie wydarzenie 2020 r.

Epidemia COVID, zakaz eksmisji, blokady lokatorskie

Niewątpliwie wydarzenia związane z epidemią COVID-19 uderzyły z ogromną mocą we wszystkich. Lokatorzy często tracili źródło dochodów, a co za tym idzie zdolność do płacenia czynszu. Nasiliło to częstotliwość wypowiadania umów najmu i pozwów o eksmisję, a także zwiększyło liczbę nielegalnych eksmisji. Komitet Obrony Praw Lokatorów wspierał ofiary przemocy właścicieli mieszkań, którzy bez żadnych skrupułów włamywali się do mieszkań i próbowali zmusić lokatorów do opuszczenia mieszkania – bez komornika, a nawet bez wyroku sądowego. Nagłaśnialiśmy konieczność ukrócenia bezprawia i działalności firm wyspecjalizowanych w nielegalnych eksmisjach. Policja najczęściej zachowywała się całkowicie biernie i pozwalała na bezprawne działania właścicieli. Skuteczne okazywały się wielogodzinne blokady i transmisje w mediach społecznościowych. Zablokowaliśmy w ten sposób szereg nielegalnych eksmisji w Warszawie.

Wzywaliśmy też Miasto Warszawa do umorzenia czynszów w czasie najtrudniejszych miesięcy, tak jak zostały umorzone czynsze na lokale użytkowe dla przedsiebiorców. Miasto nie tylko nie zdecydowało się na umorzenie czynszów, ale wręcz wprowadziło podwyżki czynszów i innych opłat w czasie pandemii!

Rządowa Tarcza Antykryzysowa wprowadziła pewne rozwiązania, które stanowiły odpowiedź na problemy lokatorów.

Jeden z jej punktów wprowadzał zapis, wedle którego w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego COVID-19 nie wykonuje się tytułów wykonawczych nakazujących opróżnienie lokalu mieszkalnego.

W ramach Tarczy wprowadzono też przepisy, które uniemożliwiały wypowiedzenie umowy najmu i podwyższenie czynszu w okresie od początku kwietnia do końca czerwca 2020 r. Przepisy te jednak nie zostały przedłużone, pomimo dalszego trwania stanu epidemii (z wyjątkiem zakazu eksmisji – który nadal jest w mocy).

Z kolei Miasto Stołeczne Warszawa odpowiedziało na wezwania do rozwiązania kwestii rosnącego zadłużenia lokatorów przez wprowadzenie zmian do Uchwały dotyczącej porozumienia o spłacie zadłużenia.

Nowelizacja Uchwały wprowadziła zapis, który uwzględnia ciężką sytuację osób, które utraciły dochody w wyniku stanu epidemii COVID-19. W przypadku wystąpienia trudności spowodowanych COVID-19, uniemożliwiających dłużnikowi, który podpisał umowę, terminowe płacenie należności z tytułu opłat bieżących lub spłaty zadłużenia, niewywiązywanie się dłużnika z warunków umowy nie powoduje jej wygaśnięcia i wymagalności całego niespłaconego zadłużenia wraz z odsetkami za opóźnienie.

Uchwała dotycząca najmu lokali w Warszawie

W marcu 2020 r. w życie weszła nowelizacja uchwały Rady Warszawy o najmie lokali. Komitet Obrony Praw Lokatorów bardzo mocno naciskał na zmiany w tej uchwale, zwłaszcza w zakresie nierealistycznych kryteriów dochodowych i metrażowych. Nowelizacja wprowadziła podwyżki kryteriów dochodowych dla gospodarstw jedno i dwu-osobowych. Kryterium dochodowe zostało też podniesione dla osób, które spłacają zadłużenie i starają się o ponowne zawarcie umowy najmu.

Ponadto, nowelizacja umożliwiła staranie się o lokal osobom:

  • faktycznie bezdomnym, ale nie znajdującym się w ośrodku dla bezdomnych,
  • które nie otrzymały wypowiedzenia umowy najmu od prywatnego właściciela, a wysokość płaconego przez nich czynszu jest niższa, niż 3% tzw. “stawki odtworzeniowej”.

Uchwała jedynie symbolicznie podniosła kryterium metrażowe (z 6 m2 do 7 m2 dla pierwszej osoby w gospodarstwie i zachowując normę 6 m2 dla każdej kolejnej osoby). Było to zdecydowanie niewystarczające i Komitet Obrony Praw Lokatorów w roku 2021 będzie prowadzić dalszą kampanię mającą na celu podniesienie tego skrajnie zaniżonego kryterium.

Podsumowanie

W roku 2020 doszło do zwieńczenia wieloletniej walki o prawa lokatorów warszawskich kamienic reprywatyzowanych. Wypłacono odszkodowania części najbardziej aktywnych lokatorów i zrealizowano wreszcie postulat nieoddawania kamienic wraz z „wkładką mięsną”. To rezultat ogromnej, wieloletniej pracy organizacji lokatorskich, niezliczonych demonstracji, wystąpień medialnych, publikacji drastycznych historii lokatorów poszkodowanych przez czyścicieli i wytworzonego w ten sposób politycznego nacisku, który w sprzyjających okolicznościach przyniósł efekty. Niewątpliwym sukcesem była wypłata odszkodowań i zadośćuczynień, nie jako wirtualnych pieniędzy obiecywanych od lat, ale realnej gotówki na kontach.

Nie możemy jednak powiedzieć, że nasza walka lokatorska się zakończyła. Nadal występuje niedosyt mieszkań komunalnych i socjalnych, kolejki oczekiwania są niezwykle długie, a kryteria dostępu nierealistycznie wyśrubowane. Reprywatyzacja w miastach innych niż Warszawa nie została nawet wspomniana w zmianach ustawowych minionego roku. Problem dzikich eksmisji i firm specjalizujących się w nielegalnych eksmisjach nadal nie znalazł rozwiązania i policja nadal w wielu przypadkach nie umie reagować na podobne przypadki.

Wszystko wskazuje więc na to, że przed nami kolejny, niezwykle pracowity rok. Oby przyniósł równie przełomowe zmiany jak 2020 r.!

Komitet Obrony Praw Lokatorów

2 komentarzy Podsumowanie lokatorskiego roku 2020

Rząd oddał do konsultacji wadliwy pakiet ustaw mieszkaniowych

May 17, 2020 - 4:02 pm

Komitet Obrony Praw Lokatorów otrzymał do konsultacji projekt Ustawy o zmianie niektórych ustaw wspierających rozwój mieszkalnictwa. Projekt jest częścią pakietu ustaw związanych z przeciwdziałaniem negatywnym skutkom społecznym i gospodarczym COVID-19. Projekt zawiera m.in. szereg zmian dotyczących budownictwa czynszowego i dodatków mieszkaniowych.

Ministerstwo Rozwoju zapowiedziało, w związku z pandemią COVID-19, szereg zmian legislacyjnych, które w założeniu miały stanowić wsparcie dla lokatorów znajdujących się w ciężkiej sytuacji z powodu nagłej utraty dochodów. Faktyczna treść tego projektu jest jednak zasadniczo inna. Pomoc dla lokatorów jest niezwykle ograniczona i najeżona absurdami, a pod płaszczykiem walki ze skutkami epidemii Ministerstwo usiłuje dokonać daleko posuniętej komercjalizacji zasobów mieszkaniowych. To wszystko dzieje się w przyspieszonym trybie, do którego już zdążyliśmy się przyzwyczaić w czasie epidemii. Zmiany systemowe likwidujące szereg ustawowych gwarancji i praw forsuje się zgodnie z “doktryną szoku” w czasie, gdy możliwości sprzeciwu społecznego są ograniczone.

Oto najważniejsze problemy związane z projektem:

1) Brak realnej pomocy dla lokatorów

Projekt szumnie zapowiada pomoc dla lokatorów, którzy w wyniku utraty pracy związanym z kryzysem COVID-19 nie będą w stanie opłacać czynszów. Wygląda jednak na to, że zapisy projektu sprawią, że ta “pomoc” okaże się bezużyteczna.

Warunkiem otrzymania pomocy będzie korzystanie z dodatków mieszkaniowych. Osoby, które wcześniej nie miały problemów finansowych, będą mieć więc utrudniony dostęp do świadczenia, które wymaga podania średniej dochodów z trzech ostatnich miesięcy. W międzyczasie będzie narastać im dług, którego nie będą w stanie spłacić. A ci, którzy mają już zadłużenie nie będą mogli korzystać z dodatków mieszkaniowych. W ten sposób kółko się zamyka. Istny paragraf 22. Ponadto projekt zakłada, że administratorzy nieruchomości muszą podawać informację o zadłużeniu już po 14 dniach od jego wystąpienia. Likwiduje to jakiekolwiek pole do manewru i stawia w patowej sytuacji lokatorów, którzy utracili pracę. Nie pomoże im nawet uzyskanie nowej pracy i dochodów z przyszłej wypłaty – bo zadłużenie już powstanie i będzie uniemożliwiało uzyskanie dopłaty do czynszu.

Pomocy nie otrzymają też ci, którzy mieszkają w lokalach z nadmetrażem (nawet jeśli to niepełnosprawni potrzebujący dodatkowych pomieszczeń). Zamiana mieszkania na mniejsze nie jest zawsze możliwa w krótkim czasie, zwłaszcza gdy urzędy praktycznie nie funkcjonują i nie rozpatrują wniosków. W przypadku, gdy w lokalu mieszka więcej niż jedna osoba niepełnosprawna, która wymaga dodatkowej powierzchni ze wzgledu na problemy z poruszaniem się lub urządzenia rehabilitacyjne, normatywna powierzchnia lokalu nie zostanie powiększona, uniemożliwiając otrzymanie dopłaty.

2) Znaczny wzrost kosztów dla lokatorów TBSów

Pomimo istnienia dopłat do remontów i termomodernizacji, koszt mieszkania w zasobie TBS wzrośnie, a przecież i tak czynsze w TBSach są o wiele wyższe, niż w lokalach komunalnych i socjalnych. Do czynszu będą doliczane koszty utrzmania lokali i przeprowadzonych remontów. Opłaty mogą więc wzrosnąć nawet o 25%.

3) Problematyczne kryteria dochodowe

Kryteria dochodowe mają zastosowanie przy udzielaniu dodatków mieszkaniowych i stanowią warunek otrzymania najmu w zasobach publicznych. Kryteria dochodowe uprawniające do najmu zostaną podniesione procentowo dla lokatorów TBSów.

Ustawa zakłada podniesienie kryterium dochodowego kwalifikującego do najmu w zasobie TBS. W Warszawie, nawet osoba osiągająca zarobki ponad 10 tys. zł miesięcznie może się kwalifikować do najmu tego typu zasobów. W tym samym czasie, obowiązujące w Warszawie kryterium dochodowe dla 4-osobowych rodzin zostało obniżone przez Radę Warszawy. Całościowym efektem zmian jest zwiększenie możliwości średnio zamożnych osób, kosztem ograniczenia dostępności mieszkań dla rodzin w trudnej sytuacji materialnej.

Wszyscy, którzy będą chcieli się starać o dodatki mieszkaniowe muszą spełnić kryterium dochodowe. Ten wskaźnik został nieco podniesiony, ale kryterium użyte w projekcie ustawy jest obliczane na podstawie procentu przeciętnego wynagrodzenia brutto w gospodarce narodowej (wcześniej podstawą kalkulacji była wielokrotność najniższej emerytury). Jest to w oczywisty sposób niewłaściwe w sytuacji kryzysowej, gdzie w wyniku pandemii COVID-19 dochód w całej gospodarce będzie gwałtownie spadać. Oznacza to, że wraz ze spadkiem średniego wynagrodzenia w przyszłości, kryteria uprawniające do pomocy będą coraz niższe i coraz mniej dostępne dla potrzebujących.

4) Komercjalizacja zasobów mieszkalnych budowanych ze wsparciem
środków publicznych

Projekt zakłada “wspieranie rozwoju społecznego budownictwa czynszowego i komunalnego, w ramach którego: […] przedsięwzięcie budowlane realizowane jest przez towarzystwo budownictwa społecznego, którego udziałowcem jest jednostka samorządu terytorialnego lub Skarb Państwa lub przedsięwzięcie budowlane realizowane przy wsparciu środkami publicznymi”. Projekt ogranicza zakres stosowania czynszów komunalnych i socjalnych i tworzy kategorie lokali, które mogą być podnajmowane najemcom komunalnym i socjalnym po znacznie wyższych stawkach.

Jest to kontynuacja widocznego już od lat trendu, polegającego na przenoszeniu zasobów komunalnych do TBSów (w ramach remontów i rewitalizacji), co oznacza podwyżki czynszów i wykluczenie dotychczasowych mieszkańców budynków. Wieloletnie zaniedbania w zakresie budowy mieszkań komunalnych i socjalnych nie zostaną naprawione. Wspierany z publicznych pieniędzy zasób (TBS i Mieszkanie Plus) zostanie przeznaczony dla zamóżniejszych osób (w dużych miastach opłaty mogą sięgać nawet 20 do 30 zł/m2). W ten sposób utrzymany zostanie głód mieszkaniowy i pogłębią się nierówności społeczne – a wszyscy będziemy za to płacić.

Podsumowanie

Podsumowując, głośno zapowiedziany przez rząd program pomocy dla lokatorów nie trafi w potrzeby najbardziej poszkodowanych przez kryzys i może okazać się bardzo ograniczony w swoim działaniu.

Projekt w obecnej formie nie tylko nie zlikwiduje narastających nierówności społecznych, ale przyczyni się do ich pogłębiania.

Brak dofinansowania do budowy zasobów budownictwa komunalnego i socjalnego spowoduje utrzymanie sytuacji głodu mieszkaniowego i wieloletnich kolejek w oczekiwaniu na lokal. W tym samym czasie, osoby stosunkowo zamożne, dysponujące znacznymi dochodami, będą mogły bez problemu starać się o najem lokali z zasobów TBS dofinansowanych z budżetu państwa. Nazywanie projektu “programem wsparcia mieszkalnictwa komunalnego” jest więc dość grubymi nićmi szytą manipulacją.

Komitet Obrony Praw Lokatorów przekazał swoją negatywną opinię o projekcie w ramach procesu konsultacji. Będziemy informować na tej stronie o dalszych postępach prac nad ustawą.

4 komentarzy Rząd oddał do konsultacji wadliwy pakiet ustaw mieszkaniowych

Top